بسم الله الرحمن الرحیم
مشكلات فقهى معاینات پزشكى و راه حلها
منظور ما از معاینات پزشكى معاینه پزشكان مرد نسبت به بانوان بیمار و معاینه خانم پزشكان نسبت به بیماران مرد است كه در این زمان از لوازم شغل پزشكى محسوب مى شود. پزشك براى تشخیص بیمارى گاهى ناچار مى شود به بدن بیماران خانم نگاه كند، یا لمس نماید. حتى گاهى ناچار مى شود به عورت بیمار نگاه كند یا دست بگذارد. براى پرستاران مرد نسبت به بیماران زن نیز همین نیاز بوجود مى آید. در آزمایشگاهها نیز همین موضوع تحقق مى یابد.
خانم پزشكان و پرستاران زن نیز نسبت به بیماران مرد همین نیاز را پیدا مى كنند. در مورد عملهاى جراحى كه پزشكان مرد نسبت به بانوان بیمار انجام مى دهند همین مشكل را به صورت شدیدتر دارند. علاوه بر پزشك مرد جراح، غالبا چندین پزشك مرد دیگر نیز در اتاق عمل حضور دارند در جایى هم كه جراحى روى مرد انجام مى گیرد غالبا چند پرستار خانم نیز شاهد هستند، به بدن بیمار نگاه مى كنند و دست مى گذارند، چاره اى هم نیست.
از این هم مشكل تر اینكه گاهى عمل زایمان طبیعى یا غیر طبیعى بوسیله پزشكان مرد انجام مى گیرد. علاوه بر اینها براى دانشجویان دختر و پسر رشته پزشكى نیز همین وضع بوجود مى آید . ناچارند در تشریح به بدن مرده زن یا مرد نگاه كنند و دست بگذارند با اینكه جنس مخالف است. در دوران 20 ماهه بالینى نیز دانشجویان زیر نظر پزشكان ناچارند بیماران زن و مرد را براى تشخیص مرض معاینه كنند و به استاد گزارش دهند. در دوران 18 ماهه انترنى (كارورزى) زیر نظر پزشك همین معاینات را انجام مى دهند و نسخه مى نویسند. عملهاى جراحى را كه بوسیله پزشك بر روى بیماران زن و مرد انجام مى گیرد نیز از نزدیك ناظر هستند، حتى بر زایمانهاى طبیعى و غیر طبیعى.
كوتاه سخن اینكه یك پزشك مرد از دوران دانشجویى تا اشتغال به كار به طور جدى با بیماران زن سر و كار دارد. نگاه كردن بر بدن و دست مالیدن بر آن و حتى بر عورت، از لوازم حتمى پزشكى و پرستارى است. براى پزشكان و پرستاران زن نیز این نیاز حتمى است.
اكنون این سؤال مطرح مى شود كه این نگاهها و لمسها و معاینات بدن جنس مخالف، از نظر فقه اسلام چه حكمى دارد؟ مخصوصا با توجه به اینكه ما در یك نظام اسلامى زندگى مى كنیم و پزشكان و پرستاران و بیماران ما مسلمان هستند، و یك مسلمان نمى تواند و نباید نسبت به رعایت ضوابط و احكام فقهى بى تفاوت باشد. مسؤولین دانشگاهها و بیمارستانهاى یك نظام اسلامى نیز وظیفه دارند این مؤسسات را بر طبق ضوابط اسلامى اداره كنند و الا نظام اسلامى با نظام غیر اسلامى چه تفاوتى دارد؟ البته ضوابط اسلامى اختصاص به معاینات پزشكى از جنس مخالف نیست بلكه كلیه اعمال و رفتار پزشك و روابط او با بیماران را شامل مى شود. مانند: تشخیص بیمارى، تجویز دارو، پول ویزیت گرفتن، معالجه، عمل جراحى، روابط با بیمار و همراهان، پیوند اعضاء، تشریح جسد، رابطه با پرستار و دستیار، و دهها عمل دیگر كه پزشك همواره با آنها سر و كار دارد و از لحاظ فقه و ضوابط اسلامى حتما داراى احكامى هستند كه رعایت آنها بر هر مسلمانى لازم است. وزارت بهداشت و درمان و دانشگاههاى پزشكى وظیفه دارند این دو بخش ارزشمند و عظیم نظام را بر طبق ضوابط و فقه اسلامى اداره كنند تا بتوان آنها را از نهادهاى نظام اسلامى محسوب كرد. در صورتى مى توان آنها را واقعا اسلامى نامید كه فقه و احكام اسلام در آنها حاكمیت داشته باشد.
ما در این نوشتار كوتاه نمى توانیم مجموعه احكام و ضوابط فقه را كه پزشكان و پرستاران به آنها نیاز دارند تشریح و تبیین كنیم. بلكه موضوع بحث ما معاینات پزشكى نسبت به جنس مخالف و انجام عمل جراحى و سایر لوازم در مورد آنهاست.
در این رابطه به تبیین حكم در چند موضوع مى پردازیم.
1ـ حكم نگاه كردن مرد به زن غیر محرم، و بالعكس.
2ـ حكم نگاه كردن پزشك مرد به صورت و دستهاى زن غیر محرم. و بالعكس.
3ـ حكم نگاه كردن به عورت زن نامحرم، و بالعكس.
4ـ حكم لمس بدن زن نامحرم بوسیله پزشك مرد، و بالعكس.
5ـ حكم نگاه و لمس جسد میت توسط جنس مخالف.
اول
نگاه كردن پزشك مرد به بدن زن نامحرم. در بین فقها اختلافى نیست كه نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم حرام است، به قصد لذتجویى باشد یا بدون آن. براى اثبات آن به آیات و احادیث استدلال شده است.
اما آیات: در قرآن آمده: قل للمؤمنین یغضوا من ابصارهم و یحفظوا فروجهم ذلك ازكى لهم ان الله خبیر بما یصنعون ـ و قل للمؤمنات یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن (1)
یعنى: به مردان مؤمن بگو چشمهاى خود را (از زنان نامحرم) فرو بندند و عورت خویش را نگه دارند. این امر موجب تزكیه و پاك ماندن نفسشان مى شود. زیرا خدا به كارهاى آنان آگاه است. و به زنان بگو: چشمان خویش را فروبندند و عورت خود را نگه دارند.
از این دو آیه به خوبى استفاده مى شود كه مردان و زنان مؤمن وظیفه دارند به جنس مخالف نامحرم نگاه نكنند. در احادیث فراوانى نیز بدین مطلب اشاره شده است از باب نمونه:
پیامبر اكرم صلى الله علیه و آله فرمود: هر كس نگاه حرامى به زنى بكند خدا چشمهایش را پر از آتش دوزخ خواهد كرد (2)
رسول خدا صلى الله علیه و آله فرمود: هر كس چشمش را از حرام پر كند خدا در قیامت آن را پر از میخهاى گداخته و آتش مى كند، تا قیام قیامت. آنگاه فرمان مى دهد تا داخل دوزخ شود. (3)
پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله فرمود: نگاه (به نامحرم) تیر مسموى است از شیطان. هر كس از جهت ترس از خدا آن را ترك كند خداى متعال ایمانى به او عطا مى كند كه لذت آن را در قلب خود احساس مى نماید. (4)
حضرت صادق علیه السلام فرمود: نگاه (به نامحرم) تیر مسمومى است از سوى شیطان، و چه بسا یك نگاه كه حسرت دراز مدتى را در پى خواهد داشت. (5) امام صادق علیه السلام از پدرانش (در حدیث مناهى) روایت كرده كه: هر كس چشمش را از حرام پر كند خدا در قیامت آن را پر از آتش دوزخ خواهد كرد، مگر اینكه از گناه خود توبه كند . (6)
ام سلمه مى گوید: من و میمونه (دو همسر رسول خدا) نزد پیامبر صلى الله علیه و آله بودیم كه ابن ام مكتوم وارد شد، و این حادثه بعد از امر به حجاب بوده پیامبر به ما فرمود: حجاب را رعایت كنید. عرض كردیم: یا رسول الله! كور است، ما را نمى بیند و نمى شناسد . فرمود: بله، او كور است ولى شما چشم دارید و او را مى بینید. (7) از آیات و احادیث مذكور و دهها حدیث دیگر استفاده مى شود كه نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم، و زن به بدن مرد نامحرم، مطلقا حرام است. به قصد لذتجویى باشد یا نه.
فقها نیز بر طبق همین احادیث فتواى به حرمت نظر مرد به زن نامحرم و زن به مرد نامحرم داده اند. صاحب جواهر مى نویسد: مرد نباید به بدن و زیباییهاى زن نامحرم اصلا نگاه كند، جز در موارد ضرورى. این مسأله اجماعى بلكه از ضروریات مذهب و دین است. (8) در كتاب جامع المقاصد مى نویسد: نظر كردن به بدن زن بیگانه جایز نیست، مگر در موارد ضرورى. (9) صاحب جواهر مى نویسد: نگاه كردن زن به بدن مرد بیگانه حرام است، مگر به صورت و دستهاى او، آن هم فقط یك مرتبه. از تذكره نقل شده كه اكثر علما نظر زن به مرد نامحرم و بالعكس را جائز ندانسته اند. (10)
شهید در شرح لمعه مى نویسد: مرد نباید به زن نامحرم نگاه كند مگر در موارد ضرورى و همچنین بر زن حرام است كه به بدن مرد نامحرم نگاه كند مگر در موارد ضرورى. (11)
در عروة مى نویسد: بر مرد جایز نیست به بدن زن نامحرم نگاه كند، و همچنین زن نباید بر بدن مرد نامحرم نگاه كند. (12) امام خمینى قدس سره الشریف مى فرماید: نگاه كردن مرد به بدن زن نامحرم، چه با قصد لذت و چه بدون قصد لذت حرام است. (13) و مى فرماید: نگاه كردن زن به بدن مرد نامحرم حرام است (چه با قصد لذت و ریبه یا بدون قصد لذت و ریبه) . (14) فقهاى دیگر نیز به همین گونه فتوا داده اند، كه نیازى به ذكر آنها نیست. مسأله دوم
نگاه كردن مرد به صورت و دست زن نامحرم است و بالعكس.
در اینجا فقها دو دسته اند: جمعى از آنها حكم به تحریم نظر كرده اند مطلقا چه به قصد لذت باشد یا نه. اینان به اطلاق آیات و احادیث تمسك نموده اند. اما گروهى دیگر در این باره قائل به تفصیل شده اند: گفته اند اگر به قصد ریبه و لذتجویى نگاه كند حرام است ولى اگر چنین قصدى نداشته باشد جائز است. براى اثبات رأى خود به برخى احادیث و آیه به انضمام حدیث استناد نموده اند. از باب نمونه:
یكى از اصحاب از امام صادق علیه السلام سؤال كرد كه: مرد به كجاى بدن زن نامحرم مى تواند نگاه كند؟ فرمود: صورت و دو دست و دو پا. (15) ابوبصیر مى گوید: از امام صادق علیه السلام درباره این آیه «و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها» سؤال كردم و گفتم: مراد از زینتى كه اظهار آن بر زن جایز است چیست؟ فرمود : انگشتر، و دست بند. (16)
نگاه كردن حرام است، گر چه دیوانه یا طفل ممیز باشد. (17)
مسأله سوم
لمس بدن زن نامحرم توسط پزشك مرد و بالعكس.
حرمت این عمل در بین فقها مورد اتفاق است مطلقا چه به قصد لذتجویى و ریبه باشد یا نه . هر جاى بدن زن باشد حتى صورت و دستها. محقق مى نویسد: هر جا حكم به تحریم نظر كردیم تحریم لمس در آنجا اولویت دارد. و جواز نظر به صورت و دو دست زن نامحرم مستلزم جواز لمس نیست، زیرا مس در تحریك شهوت و وقوع در فساد قویتر است. (18) شیخ انصارى نیز مى فرماید: در حرمت لمس بدن زن نامحرم اختلافى نیست. (19) حرمت لمس از احادیث استفاده مى شود. از باب نمونه:
پیامبر اسلام صلى الله علیه و آله در حدیث مناهى فرمود: هر كس با زن نامحرم مصافحه كند خداى متعال را خشمناك خواهد ساخت. (20) ابوهریره و ابن عباس گفته اند كه: رسول خدا صلى الله علیه و اله در ضمن خطبه اش فرمود : هر كس با زن نامحرم مصافحه كند با دستهاى بسته به قیامت مى آید و داخل دوزخ مى شود . (21)
امام خمینى قدس سره مى فرماید: در هر جایى كه نظر حرام باشد مس نیز حرام است. بنابراین بر مرد جایز نیست بدن زن نامحرم را لمس كند، و بالعكس زن نباید بدن مرد بیگانه را لمس كند. حتى اگر نظر به صورت و دو دست زن نامحرم را تجویز نمودیم، مس آنها را تجویز نمى كنیم، بنابراین مصافحه مرد با زن نامحرم جایز نیست مگر اینكه از روى لباس و بدون فشار باشد . (22) مسأله چهارم
نگاه و لمس جسد میت بوسیله جنس مخالف.
گاهى براى پزشك یا دانشجوى پزشكى پیش مى آید كه مى خواهد به بدن میت نگاه كند یا دست بمالد. در دوره آموزش، براى تشریح بدن، به چنین موضوعى نیاز پیدا مى كند و مدتى با آن سر و كار دارد. در زمان طبابت نیز گاهى براى تشخیص مرگ یا علت آن، چنین نیازى بوجود مى آید، این موضوع از جهات مختلف فقهى مى تواند مورد بحث قرار گیرد. آنچه در اینجا مورد نظر ما است معاینات پزشكى و نظر و لمس است، فعلا با جهات دیگر و احكام فقهى آنها كار نداریم.
اگر جسد مسلمان را تشریح مى كند، در صورتى كه مرد باشد فقط دانشجویان و پزشكان مرد مى توانند به آن نگاه كنند یا دست بمالند ولى براى دانشجویان و پزشكان زن این عمل جایز نیست. و اگر زن است فقط دانشجویان و پزشكان زن مى توانند نگاه كنند و دست بمالند و بر مردان جایز است.
قطعه اى كه از بدن مرده یا شخص زنده جدا شده باشد نیز همین حكم را دارد. مانند: دست، پا، انگشت و غیره. ولى این حكم در استخوان و دندان جدا شده نیست. لیكن نظر به عورت و لمس آن به طور كلى حرام است، حتى زن به زن، و مرد به مرد مگر زن و شوهر. اما اگر جسد به كافر تعلق داشته باشد نگاه كردن و لمس آن اشكال ندارد ولو براى جنس مخالف، مشروط به اینكه به قصد ریبه و تلذذ نباشد. ولى نگاه كردن و لمس عورت اصلا جایز نیست، گرچه همجنس باشند. نتیجه بحث
از آنچه گفته شد به خوبى استفاده مى شود كه معاینات پزشكى از لحاظ فقهى یكى از مشكلات واقعى پزشكان و پرستاران متعهد است. تكلیف پزشكان مرد دیندار چیست؟ اگر به وظائف دینى خود عمل كنند و از معالجه بیماران زن خوددارى نمایند وضع بهداشت و درمان فلج مى شود . زیرا با اینكه نیمى از بیماران خانمها هستند پزشك عمومى و متخصص در انواع بیمارها، از خانمها به مقدار نیاز نداریم. مخصوصا در بخش جراحى متخصص زن كم داریم. حتى در بیماریهاى زنانه هم متخصص زن به مقدار نیاز نداریم. در مورد پرستاران قضیه بر عكس است، اكثر پرستاران خانمها هستند و پرستار مرد به مقدار نیاز نداریم، اگر پرستاران زن از بخشهاى مردان پرستارى نكنند بیمارستانها فلج مى شود. با چنین وضعى تكلیف پزشكان و بیماران چیست؟
در پاسخ عرض مى كنم كه اسلام در این رابطه دو راه حل دارد: یكى موقت و كوتاه مدت، دیگرى دراز مدت و حل نهایى. اول: راه حل موقت و كوتاه مدت
اسلام در موارد ضرورت به پزشكان مرد اجازه مى دهد كه بیماران زن را معاینه و معالجه و حتى جراحى كنند. در احادیث بدین مطلب اشاره شده است، از باب نمونه: ابو حمزه مى گوید: از امام محمد باقر علیه السلام پرسیدم: زن مسلمان عارضه اى مانند : شكستگى یا زخم در جایى از بدنش پیدا مى شود كه نباید به آن نگاه كرد، و مردى است كه از زنان بهتر مى تواند او را معالجه كند آیا مى تواند به بدن زن نظر كند؟ فرمود: وقتى ضرورت و اضطرار باشد جایز است او را معالجه كند. (23) على بن جعفر مى گوید: از حضرت موسى بن جعفر علیه السلام سؤال كردم: زخمى بر ران یا كفل (سرین) مردى بوجود آمده آیا زن مى تواند به آن نگاه كند و معالجه نماید؟ فرمود: اگر عورت نباشد مانعى نیست. (24)
از امام محمد باقر علیه السلام سؤال شد: در بدن زن بیمارى بوجود آمده آیا مرد مى تواند او را معالجه كند؟ فرمود: اگر بدین امر مضطر است مانعى ندارد. (25) فقهاى اسلام بر طبق این احادیث و اصل ضرورت فتواى به جواز داده اند. محقق ثانى مى نویسد: مرد در مواقع ضرورت مانند معالجه مى تواند به بدن زن نگاه كند و او را معالجه نماید، حتى به عورت او. و همچنین زن در موارد ضرورت مى تواند به بدن مرد نگاه كند و مداوا نماید. (26)
صاحب جواهر مى نویسد:
زن و مرد نامحرم فقط در مواقع ضرورت مى توانند به بدن یكدیگر نگاه كنند و دست بمالند، مانند جهت معالجه، حتى در مواقع ضرورت به عورت او هم مى تواند نگاه كند.